Η στρατιωτική αρετή λοιπόν, όπως και η καταγωγή του κράτους, είναι αγαθά Ρωμαϊκά, είναι αυτά που δίνουν κύρος στο όνομα «Ρωμαίος». Γι’ αυτό
είναι δύσκολο να μιλήσουμε για αμιγώς ελληνική, βυζαντινή ταυτότητα. Όπως αναφέραμε πιο πριν, ο βυζαντινός αναζητά το παρελθόν του σε δύο ιστορικά κέντρα, τον ελληνισμό (πολιτισμός) και το ρωμαϊκό κράτος (εξουσία, στρατιωτική δύναμη).
Αναλύοντας τις παρακάτω πηγές, θα δείξουμε αυτό ακριβώς· όσο μονοσήμαντη κι αν παρουσιάζεται μια μαρτυρία, μελετώντας το σύνολο των κειμένων από τα οποία προέρχονται διαφαίνονται πάντα τα δύο ιστορικά κέντρα, ο ελληνισμός και η ρωμαϊκότητα.
Από τη μία επιβεβαιώνεται ότι οι βυζαντινοί είναι πράγματι Ρωμαίοι και αυτό το «Ρωμαίος» δεν είναι κάποια «κενή περιεχομένου» ταυτότητα. Από την άλλη, στα κείμενα διακρίνεται η απολατινοποίηση, η Translatio Imperii και η σύνθεση ελληνισμού και ρωμαϊκότητας. Οι σχετικές πηγές είναι οι εξής:
Ξεκινώντας από την τελευταία μαρτυρία αρ. 6 διαπιστώνουμε τη σύνθεση ελληνισμού και απολατινοποιημένης ρωμαϊκότητας.
Στην παρακάτω εικόνα προσπαθήσαμε να παραθέσουμε από τις πηγές τα βασικότερα στοιχεία που συνθέτουν την ελληνορωμαϊκή βυζαντινή ταυτότητα (ο Νικήτας Χωνιάτης έγραψε το μεγαλύτερο μέρος του ιστορικού του έργου τον 12ο αι.):
Είναι εντυπωσιακό ότι στην αρθρογραφία για τη βυζαντινή ταυτότητα είδαμε πολλές φορές μαρτυρίες όπως οι παραπάνω ν’ αναβαθμίζονται επιλεκτικά. Κάποιες φορές το όνομα «Έλληνας» να εκλαμβάνεται ως απόδειξη ότι οι Βυζαντινοί είναι μόνο Έλληνες, και κάποιες άλλες, αναφορές όπως του Χωνιάτη σε «σεμνώματα του γένους» να εκλαμβάνονται ως απόδειξη ότι οι Βυζαντινοί είναι μόνο Ρωμαίοι.
Στην πραγματικότητα όμως οι δύο παραπάνω πηγές αναδεικνύουν την ημική προσέγγιση της βυζαντινής ταυτότητας ως σύνθεση στοιχείων:
α)
Το όνομα «Ρωμαίος» είναι δεσμευτικό για τη βυζαντινή εξουσία που αποτελεί τον κύριο εκφραστή της Ρωμαϊκής Ιδέας. Το όνομα αυτό
φέρει το αρχαίο ρωμαϊκό κύρος χωρίς όμως να συνδέεται με τα λατινορωμαϊκά εδάφη ή τη λατινορωμαϊκή γενεαλογία (η βασιλεία έφυγε από την παλαιά Ρώμη, οι Αινειάδες είναι βάρβαροι εχθροί).
β) Παρά το γεγονός ότι ο βυζαντινός λαός είναι και Ρωμαίοι πολίτες, εντούτοις ονομάζονται Έλληνες και «καθαρό γένος Ελλήνων». Επίσης, αν και η αυτοκρατορία είναι Ρωμαϊκή, εντούτοις η γη και οι πόλεις της μπορούν να ονομάζονται ελληνικές (ελληνίδα γη, πόλεις ελληνίδας).
γ) Η
μίξη Ρωμαίων και Ελλήνων (Ρωμέλληνες) όπως και η ταύτιση τους
(μισορρώμαιος=αυτός που απεχθάνεται τον Έλληνα), επιβεβαιώνουν όσα προαναφέραμε για την ενιαία και αδιάσπαστη ελληνορωμαϊκή ταυτότητα που αποτελεί σύνθεση στοιχείων ρωμαϊκών και ελληνικών που διατηρούν τα ονόματα τους αναφομοίωτα.
Κατά συνέπεια, η έρευνα για τη βυζαντινή ταυτότητα δεν θα μπορέσει ποτέ να προχωρήσει αν δεν γίνει δεκτό ότι κάθε ημική χρήση του ονόματος «Ρωμαίος» ή του ονόματος «Έλλην» και «Γραικός», αποτελεί έκφραση ταυτοτικής συνείδησης και ποτέ δεν είναι μια «τυπική», «λογοτεχνική» ή άλλη «άνευ σημασίας» ενέργεια. Τα ονόματα αποτελούν σφραγίδα ταυτότητας και δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται παρά μόνο αν ισχύουν στο ακέραιο, όπως ακριβώς και η ρωμαιοκεντρική θεωρία παραδέχεται για τον αυτοπροσδιορισμό ( Καλοδούκας Οδυσσέας, «Η ρωμαϊκή ταυτότητα σε βυζαντινές πηγές του 11ου αιώνα», ΕΚΠΑ, 2022, σελ. 18. ) :
Αυτή η παραδοχή θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε ότι η ταυτότητα του βυζαντινού εμπεριείχε τρεις αλληλοσυμπληρούμενους άξονες, τη Ρωμαϊκότητα, τον Χριστιανισμό και τον Ελληνισμό, που ο καθένας είχε τη δική του θέση στη συνείδηση του Βυζαντινού πολίτη. Άρα μιλάμε για μια ταυτότητα που είναι λάθος να την ονομάσουμε είτε αμιγώς «ρωμαϊκή», είτε αμιγώς «ελληνική», είτε αμιγώς «χριστιανική».
Όπως είχαμε αναφέρει παλαιότερα και το φανερώνουν ξεκάθαρα οι πηγές:
- Όταν ο βυζαντινός έλεγε «είμαι Χριστιανός», δεν σημαίνει ότι απέρριπτε ή αγνοούσε τα ρωμαϊκά και ελληνικά στοιχεία της ταυτότητας του.
- Όταν ο βυζαντινός έλεγε «είμαι Έλληνας» ή «Γραικός», δεν σημαίνει ότι απέρριπτε ή αγνοούσε τα ρωμαϊκά και χριστιανικά στοιχεία της ταυτότητας του.
- Όταν ο βυζαντινός έλεγε «είμαι Ρωμαίος», δεν σημαίνει ότι απέρριπτε ή αγνοούσε τα χριστιανικά και ελληνικά στοιχεία της ταυτότητας του.
Προχωρούμε στη μαρτυρία αρ. 1 από τον 9ο αι. και τον Συριανό Μάγιστρο, στον οποίο η κυριότερη έκφραση του ελληνικού άξονα ταυτότητας, είναι αυτή που γεμίζει το εγχειρίδιο του με ελληνικά ονόματα και παραδείγματα, πολύ περισσότερα σε σχέση με τα αρχαιορωμαϊκά. Παραφράζοντας την επίμαχη φράση του, σίγουρα το εγχειρίδιο διδάσκει και την «απομίμησιν» της αρετής των Ελλήνων. Θεωρούμε πάντως θεμιτό, ένα αμιγώς στρατιωτικό εγχειρίδιο να επιμένει στο όνομα Ρωμαίος, αφού το στράτευμα αποτελεί τον κατεξοχήν εκφραστή της ρωμαϊκότητας:
Ως προς τη μαρτυρία αρ. 2 από τον 10ο αι. και τον Συνεχιστή Θεοφάνη παρατηρούμε με ευκολία τον ελληνικό άξονα που είναι η υπερηφάνεια για την ελληνική παιδεία, εξαιτίας της οποίας όλα τα έθνη θαυμάζουν τους Βυζαντινούς:
Προχωρούμε στη μαρτυρία αρ. 3 πού προέρχεται από βυζαντινή εκκλησιαστική ακολουθία του 10ου αι. Εδώ ίσως κάποιοι υποθέσουν ότι το «Ρώμης γεννήματα» αναφέρεται στην πρεσβυτέρα Ρώμη, όμως για τους εκδότες αυτό δεν ισχύει. Πράγματι, υπάρχουν παραδείγματα από τις βυζαντινές πηγές όπου η Νέα Ρώμη-Κωνσταντινούπολη αναφέρεται και ως «Ρώμη». Άλλωστε θα ήταν παράδοξο να έχουμε επίκληση της πρεσβυτέρας Ρώμης στον 10ο αι., εποχή προχωρημένης σύγκρουσης Ανατολής-Δύσης, με την Translatio Imperii να επιδιώκει την αναβάθμιση της Νέας Ρώμης:
Σχετικά με τη μαρτυρία αρ. 4 του 12ου αι., εξετάζοντας την Ιστορία του Ιωάννη Κίνναμου βλέπουμε ότι διακρίνεται εύκολα η πολιτειακή και πολιτισμική διχοτόμηση της αυτοκρατορίας. Η διάσταση Νέας και πρεσβυτέρας Ρώμης είναι σε ισχύ, οι Δυτικοί είναι οι «ρωμαΐζοντες» Λατίνοι και οι Βυζαντινοί είναι οι ελληνίζοντες που μιλούν την γλώσσα των αρχαίων Ελλήνων:
Η μαρτυρία αρ. 5 που έρχεται από το 1207 και τον πατριάρχη Μιχαήλ Αυτωρειανό θα λέγαμε ότι είναι αρκετά εντυπωσιακή, διότι βρισκόμαστε αμέσως μετά την Άλωση του 1204, στο κράτος των Λασκαριδών της Νίκαιας όπου ομολογουμένως προβάλλεται έντονα η ελληνική ταυτότητα. Όμως η ομιλία που απευθύνεται στους στρατιώτες, εξακολουθεί να συνδέει το στράτευμα με το όνομα Ρωμαίος. Βεβαίως, το Ρωμαίος αυτό, παρά το γεγονός ότι παραπέμπει στην αρχαία ρωμαϊκή στρατιωτική αρετή, είναι απολατινοποιημένο, αφού στο περιβάλλον της Νίκαιας και του Αυτωρειανού οι «Αινειάδες» είναι οι εχθροί και ο ίδιος ο πατριάρχης ανήκει στο «πανελλήνιο χοροστάσιο»:
Συμπερασματικά, θεωρούμε ότι μαρτυρίες όπως οι παραπάνω δείχνουν πόσο δύσκολο είναι να προσδιοριστούν οι Βυζαντινοί ως αμιγώς «Έλληνες». Υπάρχουν αξίες στην ταυτότητα τους που κρατούν ζωντανό το όνομα «Ρωμαίος» μέχρι το τέλος. Ακόμα και από το 1204 και μετά, η ρωμαϊκή αυτοκρατορία εξακολουθεί να τροφοδοτεί τη ρωμαϊκότητα. Όσο συμβαίνει αυτό, οι Βυζαντινοί παραμένουν Ρωμέλληνες.
Μετά την κατάλυση της αυτοκρατορίας από τους Τούρκους, η ρωμαϊκότητα μένει χωρίς στήριγμα και αρχίζει πλέον η ελληνορθοδοξία να επικρατεί στη μεταβυζαντινή ταυτότητα. Η μακρά υποδούλωση θα οδηγήσει τα πράγματα προς την αναζήτηση πολιτικής ανεξαρτησίας και τη δημιουργία του ελληνικού έθνους.
Για την περιβόητη «αιτιώδη σχέση» του 1821 με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, να πούμε ότι ασφαλώς το ιστορικό περιβάλλον έπαιξε ρόλο, αλλά πρωτίστως στον τρόπο που είδαν οι ξένοι την επανάσταση από τους οποίους οι υπόδουλοι πάντα περίμεναν ενίσχυση. Όμως τα Ορλωφικά αποτέλεσαν ήδη γενική ελληνική επανάσταση (βλ. Τ. Κανδηλώρος, «Ο αρματωλισμός της Πελοποννήσου» (1924), σ. 72-73). Θα ήταν άτοπο να μιλήσουμε για «εξάρτηση» της ελληνικής επανάστασης από αυτή των Γάλλων (1789), όταν δύο δεκαετίες πριν τη γαλλική επανάσταση γίνονται τα Ορλωφικά (1770) με τους ίδιους ακριβώς στόχους με το 1821. Μάλιστα, ο Κολοκοτρώνης απορρίπτει την ομοιότητα λέγοντας ότι οι ευρωπαϊκές επαναστάσεις είναι «εμφύλιοι» ενώ ο «πλέον δίκαιος» είναι ο ελληνικός αγώνας «έθνους με έθνος» («Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής», τ.Β΄ (1889), σ. 12-13). Σύμφωνα με τον Λάμπρο Κατσώνη, στα Ορλωφικά επαναστάτησε
το Ελληνικόν γένος με τους Ρωμαίους στρατιώτες του (Πανδώρα, τχ. 349 (1/10/1865), σ. 309). Στη μαρτυρία αυτή βλέπουμε πως, ενώ οι εθνοτικές ομάδες Ελλήνων/Γραικών/Ρωμαίων και Βλάχων, Αρβανιτών, σλαβόφωνων πορεύονται προς τη διεκδίκηση πολιτειακής ανεξαρτησίας, η ελληνική ταυτότητα λειτουργεί συμπεριληπτικά ως εθνική ταυτότητα και το ελληνικό όνομα περικλείει όλες τις άλλες ταυτότητες .
https://www.oodegr.com/neopaganismos/el ... t_1.htm#14.
Για να μην πω απ' τον πατέρα μου. 
