Σαββάτιε,
Το δέχεσαι και για τους αρχαίους Έλληνες πως άλλο οι λόγιοι και άλλο ο λαός ; Άρα βλέπεις εθνοτικό χάσμα και στους αρχαίους Έλληνες όπως κάνεις μεταξύ Βυζαντινών λογίων και βυζαντινού λαού ;
Τα αφήγημά σου δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα γιατί πουθενά , σε καμιά περίοδο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ακόμη και στην δύσκολη περίοδο του 7ου - 9ου αι. με τις λιγοστές πηγές , δεν σταματάει να υπάρχει κάποια αναφορά στην ελληνικότητα. Και πώς θα μπορούσε άλλωστε ; Η γλώσσα ήταν μονίμως εκεί. Τα αρχαία μνημεία ήταν μονίμως εκεί. Αυτό με την καταγωγή από πολλούς λαούς δεν ισχύει , γιατί δεν βλέπεις αναφορές σε Φρύγες και Κάρες , όπως βλέπεις σε Έλληνες/Γραικούς. Κι αν ήξεραν πως η καταγωγή τους ήταν ποικίλη , την ελληνική διάλεξαν να προβάλουν , όπως έκαναν και οι αρχαίοι Έλληνες.
Και οι παραδόσεις του λαού δεν ήταν παντού ίδιες. Ο Καμενιάτης νόμιζε πως η πόλη της Θεσσαλονίκης υπήρχε την εποχή των Περσικών Πολέμων και ταυτόχρονα υπήρχε Βυζαντινός Αυτοκράτορας. Οι αγράμματοι Αθηναίοι νόμιζαν πως στον Μαραθώνα πολέμησαν Έλληνες και Τούρκοι. Ακόμη και στις παραδόσεις για τους γίγαντες - Έλληνες λένε :
Τέτοιοι θα ήμασταν και εμείς , αλλά ανάθεμα στη Μονοβύζα που μας κατέστρεψε ...
Ο Φουρμόντ ( 1730 ) , όταν κατέστρεφε και άρπαζε τα αρχαία μνημεία , περιγράφει την αντίδραση των λαών του τόπου :
Το γκρέμισμα αυτό έκανε τους Τούρκους να θαυμάζουν , τους Γραικούς να τρέμουν από λύσσα και τους Εβραίους ν' απορούν .
Και ποιος σου είπε πως ο αρχαίος Έλληνας έπρεπε να διαβάσει κάτι για να μάθει για τον Ορέστη ;
Επίσης και ο Σαραντάπηχος Διγενής στους "Έλληνες" κατατάσσεται αφού ήταν γίγαντας.
Τέλος , ήταν τόσο μεγάλη η αμορφωσιά στο Βυζάντιο ; Για να δούμε μια έρευνα του Χρόνικλ.
Στον «Βίο Βασιλείου» του Συνεχιστή Θεοφάνη, για τον 9ο αιώνα , μας λέει ότι στοιχειώδη ικανότητα ανάγνωσης είχαν και τα πιο φτωχά και χαμηλά κοινωνικά στρώματα (αγροίκοις-πένητας):
Ας δούμε πως εξηγεί το συγκεκριμένο τεκμήριο ο Guglielmo Cavallo:
Ο Guglielmo Cavallo τεκμηριώνει πολύ μεγαλύτερα ποσοστά εγγράμματων . Ας δούμε προσεκτικά τα παρακάτω:
Στα παραθέματα αυτά, σχολιάζεται ο αναλφαβητισμός που εντοπίζεται σε έγγραφα του Άθω και μια αστική περιοχή όπως η Σμύρνη.
Καταρχάς, στα όποια ποσοστά αναλφάβητων στο Βυζάντιο δεν θα πρέπει να προσμετρώνται οι γυναίκες διότι δυστυχώς, ο κανόνας για την εποχή ήταν να μην μορφώνονται. Είναι χαρακτηριστικό ένα σημείο από τον Επιτάφιο Λόγο του Θεοδώρου Στουδίτη για τη μητέρα του όπου λέει:
«Γραμματίζει εαυτήν η σοφή […] ουκ εν ημέρα σχολάζουσα τη μελέτη, ως αν μη τον άνδρα παραλυπήση […] φωταγωγούσης κανδήλης κάμνουσα τόνω», δηλαδή, μάθαινε γράμματα μόνη της στο σπίτι, αλλά δεν μελετούσε την ημέρα για να μη στενοχωρεί τον άνδρα της, μόνο τη νύχτα, κοπιάζοντας με το φως της κανδήλας (PG 99,885B)!
Κατά συνέπεια, αν στα ποσοστά αναλφάβητων προσθέταμε τις γυναίκες, θα προέκυπταν στοιχεία πλασματικά, όπως π.χ. αν βγάζαμε συμπεράσματα για εκλογικά ποσοστά, προσμετρώντας και τις γυναίκες, σε μια εποχή που εκείνες δεν έχουν δικαίωμα ψήφου.
Τα ποσοστά εγγραμμάτων λοιπόν στο Βυζάντιο, θα πρέπει να αφορούν μόνο τους άνδρες:
1) Το μέγιστο ποσοστό ανδρών αναλφάβητων στον Άθω είναι της τάξης του 36%.
2) Στη Σμύρνη, αν αφαιρέσουμε τις 18 γυναίκες, οι άνδρες είναι 159 και από αυτούς οι 50 είναι αναλφάβητοι, δηλαδή το 32% περίπου.
Ας δούμε τώρα και τα ποσοστά σε ένα χωριό:
Στα Μάνταια, αν αφαιρέσουμε τις 43 γυναίκες μένουν 206 άνδρες και από αυτούς, οι 149 είναι αναλφάβητοι, δηλαδή το 72% περίπου.
Συνολικά λοιπόν, θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι στις πόλεις έχουμε 30% αναλφάβητους και στα χωριά 70%, όμως ο Guglielmo Cavallo θεωρεί το 36% του Αγίου Όρους ως ποσοστό αντιπροσωπευτικό για το Βυζάντιο.
Σίγουρα λοιπόν τα συμπεράσματα είναι πολύπλοκα. Πάντως, ο μέσος όρος των τριών αριθμών μας δίνει ποσοστό ανδρικού αναλφαβητισμού της τάξης του 46%.
Δεν θα πρέπει άλλωστε να περάσει απαρατήρητο το γεγονός ότι το εκκλησιαστικό «Ευχολόγιο», που περιέχει ευχές για τις καθημερινές ανάγκες των πιστών, περιλαμβάνει ευχή για παιδί που μαθαίνει τα πρώτα του γράμματα, πράγμα που σημαίνει ότι πολλά αγόρια θα μάθαιναν στοιχειώδη γραφή και ανάγνωση.
Σύμφωνα με τον Robert Browning, ένα σημαντικό επιχείρημα κατά του εκτεταμένου αναλφαβητισμού , προκύπτει από το πρότυπο του αγίου:
«Οι περισσότεροι Βυζαντινοί άγιοι γνώριζαν ανάγνωση και γραφή. Μερικές φορές μας δίνεται μια περιγραφή της μόρφωσης τους, άλλες φορές η δυνατότητα γραφής και ανάγνωσης εμφανίζεται παρεμπιπτόντως, όταν τους βρίσκουμε να γράφουν μια επιστολή ή να διαβάζουν ένα εποικοδομητικό βιβλίο. Μόνο για ελάχιστους τονίζεται επί τούτου πως ήταν αγράμματοι. Ο άγιος αντιπροσώπευε ένα από τα πρότυπα του Βυζαντινού τρόπου ζωής. Είναι απίθανο να παρουσιάζονταν οι άγιοι τόσο εγγράμματοι γενικά, αν η ανάγνωση και η γραφή ήταν ικανότητες απρόσιτες στον μέσο άνθρωπο, που έβλεπε τους αγίους ως πρότυπα».
Πράγματι, οι βίοι αγίων δείχνουν όχι μόνο στοιχειώδεις γνώσεις γραφής και ανάγνωσης αλλά και ενασχόληση με την ελληνική παιδεία:
Είναι μάλιστα εντυπωσιακό ότι συλλέγοντας κείμενα μοναχών, ακόμα και αυστηρών ασκητών, οι γνώσεις τους επάνω στην ελληνική παιδεία είναι εμφανείς και μάλιστα, παρά το γεγονός ότι απεχθάνονται τα ειδωλολατρικά πιστεύω,
χρησιμοποιούν παραδείγματα από την αρχαία γραμματεία, ρήσεις σοφών ή παραδείγματα από τον βίο τους για να διδάξουν τους Χριστιανούς, είτε λαϊκούς, είτε μοναχούς:
Πέρα λοιπόν από κάθε αμφισβήτηση, η ελληνική παιδεία στο Βυζάντιο εντοπίζεται όχι μόνο στους μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας αλλά υπάρχει ενσωματωμένη ακόμα και στα πιο απίθανα σημεία ασκητικών έργων.
Το είχαμε τονίσει και πάλι: όταν βλέπουμε ισχυρισμούς περί απουσίας ελληνικής παιδείας στο Βυζάντιο, που κινούνται κόντρα στο σύνολο της βιβλιογραφίας, τότε μιλάμε για ιστορικά hoaxes.
Ο υγιής διαχωρισμός της ελληνικής παιδείας από την ειδωλολατρική θρησκεία κυριάρχησε στους Βυζαντινούς και ουδέποτε κατάφεραν οι ελάχιστες ακραίες θέσεις που διατυπώθηκαν να υπερισχύσουν είτε προς τη μία, είτε προς την άλλη κατεύθυνση.
